کشمش                              

                                  فندق

پيشينه

فندق بومي اروپا ، آسياي صغير و قفقاز است پرورش درخت فندق از زمان هاي قديم معمول بوده ئ كشت آن در اروپا ا زقرن چهاردهم ميلادي رو به توسعه گذاشته و به تدريج در ممالك اطراف حوزه مديترانه متداول شده است. پرورشاين درخت به صورت ثاغ در ايتاليا و با كاشت شش رقم در سال 1671ميلادي شروع شده است. در سال 1912 رقم هاي ديگري در انگلستان شناخته شده اند.

براساس مدارك موجود در كتاب هاي خطي چيني ، پيشينه فندق را تا 5000 سال پيش مي دانند. رومي ها و يوناني ها فندق را براي درمان استفاده مي كرده اند و ارزش غذايي آنرا مي دانسته اند.

كشت درخت فندق در ايران از زمان هاي بسيار قديم متداول بوده و پيدايش آنرا از نظر گياهشناسي به عصر نيوليتيك زمين شناسي نسبت مي دهند ولي تاريخ دقيق كشت آن مشخص نيست. دكتر پرويز نيلوفري استاد معاصر دانشكده منابع طبيعي دانشگاه تهران بر اين باور است كه در دوران داريوش هخامنشي براي اولين بار از گياه فندق يا  "پنت " نام برده شده است. اكنون درخت فندق د رجنگل هاي ارسباران ، آستارا ، طوالش ، دينو چال ، طارم ، زنجان و همچنين در جنگل هاي گلي داغ گرگان به صورت خودرو ديده مي شود. رقم بومي Corylus avellana در گرگان ، رودبار الموت ، اشكورات ، طارم زنجان و ارتفاعات فلات مركزي بين قم و كاشان تا دليجان و يزد در ارتفاع 2000 تا 2300 متري ديده مي شود. گونه ديگري از فندق بنام Corylus colurna در اروپاي جنوب شرقي ، قفقاز و تركيه ونيز در لاهيجان و ارتفاعات آستارا ديده مي شود.

طبقه بندي گياهي

فندق درختچه اي از خانواده Betulaceac وازجنس Corylus است. گونه هاي وحشي آن در مناطق معتدله ژاپن ، چين ، تركيه ، هند و اروپا تا شمال امريكا يافت ميشود تا كنون 25 نوع گونه فندق در دنيا شناسايي شده است.

در بين گونه هاي مختلف فندق اختلافهايي از نظر مشخصات گياهشناسي وجود دارد.در گونه هاي Corylus colurna  و C.chinensis  درخت داراي محور اصلي است ، در حالي كه گونه هاي ديگر به صورت درختچه يا بوته هاي بزرگ هستند. درختچه داراي شاخه هاي زيادي هستند و به وسيله پا جوش ازدياد مي شوند. تمام گونه هاي فندق خزان كننده هستند ولي د رمناطق داراي زمستان هاي ملايم ، در برخي گونه ها برگها در روي شاخه ها باقي مي ماند. درختان فندق مانند درختان ديگر بلند نيستند ولي در صورت حاصلخيز بودن خاك درختها ممكن است بيشتر رشد كرده و ارتفاع آنها به 10 تا15 متر نيز برسد.

گياهان اين جنس يك پايه بوده و گلهاي يك جنسي توليد مي كنند. گلهاي فندق در نتيجه رشد شاتونهاي نر در روي شاخه هاي كوچك بدون برگ و نيز د رنتيجه آزاد شدن مقدار زيادي گرده به وضوح قابل رؤيت مي شوند.

در زمان ظهور پوست سبز كه ميوه ها را فرا مي گيرد اختلافهايي وجود دارد. اين اختلافها معمولاً در تشخيص گونه ها و ارقام فندق مفيد هستند. پوست ميوه در گونه ‍C.americana  و

Corylus avellana  كوتاه بوده و موجب مي شود ميوه ها پس از رسيدن به راحتي بريزند. اين گونه ها را اصطلاحاً گونه هاي پوست آزاد مي نامند كه براي برداشت زود هنگام مناسب هستند ، در حالي كه پوست C.colurna خيلي كلفت تر بوده و به طور عميقي در داخل لبهاي نيزه مانند چنگال شده است. پس از خشك شدن ،لبها برگشته و خوشه اي از پوستها شبيه يك كاكتوس خاردار بوجود مي آيد. پوست C.chinensis بطور محكمي ميوه فندق را دربرگرفته و برگچه هاي لب شده (يعني برگچه هايي كه با شيار چند قسمت شده اند) برگشته و داراي انشعابات زيادي مي گردد. پوست برخي گونه ها مثل C.ferox و ‍‍‍C.tibetica پوشيده از خارهاي زياد بوده و ‍C.maxima داراي پوست بلند است. همين طور پوست C.cornuta بطور قابل ملاحظه اي در قسمت بالايي ميوه جمع شده و جدا كردن ميوه را دشوار مي كند.

ارقام

C.maxima ، C.avallana،‍C.tibetica  ، ‍C.americana ، C.cornuta ، ‍

C.chinensis ، C.heterophylla ، C.colurna ، ‍C.sieboldiana ، C.jacquemontii ، C.ferox

( پرورش فندق- بادام- گردو  ص 7تا11 )

پراكنش جغرافيايي

سرزمين هاي خاوري درياي سياه تركيه ، نواحي مجاور ساحل غربي ايتاليا از " پيمون " تا

"سيسيل" و ناحيه " لومباردي" ، جلگه ها و تپه هاي " تاراگون" در اسپانيا ، دره " ويلامت " و ايالت "ارگون" و واشنگتن آمريكا وناحيه اي در غرب كشور چك بنام "بوهميا".

امروزه كشت فندق در روسيه ، انگلستان و جزيره قبرس نيز گسترش يافته است و جنس Corylus به صورت وحشي ، بخش هاي وسيعي از جنگل هاي اين كشورها را مي پوشاند. در ايران رقم هاي خودرو در جنگل هاي مناطق شمالي بين آستارا و اردبيل و دره اهر و به صورت دست كاشت در مسير رودخانه شاهرود ، زنجان ، دامنه هاي كوه هاي الموت ، قم و اشكورات گيلان ديده مي شود.

سطح زير كشت در جهان

براساس اطلاعات سازمان خواربار كشاورزي جهاني در سال 1997 سطح زير كشت فندق در جهان 461340 هكتار بوده است كه نسبت به سال گذشته حدود يك درصد افزايش داشته از سال 1988 تا 1997 در يك دوره ده ساله سطح زير كشت فندق جهان متغيير بوده است.

در اين دوره كمترين ميزان سطح زير كشت با 424782 هكتار مربوط به سال 1992 و بيشترين آن با 463119 هكتار مربوط به سال 1995 بوده است. در آغاز دوره مورد بررسي (سال پايه )سطح زير كشت فندق جهان 452403 هكتار بوده كه در سال 1997به 461340هكتاررسيده است و افزايشي برابر 2 درصد را نشان مي دهد.

دربين كشورهاي جهان ، تركيه با دارا بودن 327 هزار هكتار اراضي زير كشت فندق به تنهايي 71درصد از كل اراضي زير كشت فندق جهان را به خود اختصاص داده ومقام اول را دارا است. پس از آن ايتاليا با 69 هزار ، اسپانيا با 29 هزار و آمريكا با 11 هزار هكتار به ترتيب مقام هاي دوم تا چهارم را به خود اختصاص مي دهند. ايران با 9660 هكتار اراضي زير كشت فندق 1/2 درصد از كل زمين هاي زير كشت فندق جهان را در اختيار دارد و مقام پنجم را از نظر سطح زير كشت فندق در جهان دارا ست.

سطح زير كشت فندق در ايران

بر اساس آخرين اطلاعات موجود ، سطح زير كشت فندق در سال زراعي 76-1375 برابر 9659 هكتار بوده كه نسبت به سال زراعي گذشته 2/4 درصد ونسبت به سال پايه حدود 201 درصد افزايش داشته است.

سطح زير كشت فندق در ده سال مورد بررسي از 3214 هكتار آغاز شده و به 9659 هكتار رسيده است. كمترين سطح زير كشت فندق در سال زراعي 67-66 (سال پايه ) بوده و اين روند از ابتداي دوره مورد بررسي سير سعودي داشته است. براساس آمار موجود در سال زراعي 76-1375 بيشترين سطح در استان گيلان با 6970 هكتار كه 2/72 درصد از سطح زير كشت فندق كشور مي باشد. پس از گيلان كه مقام اول را در سطح زير كشت دارد. استانهاي قزوين ، مازندران به ترتيب مقام هاي دوم و سوم را به خود ااختصاص داده اند . استانهاي كردستان ، خراسان ، فارس و همدان هر يك با يك هكتار كمترين سطح زير كشت فندق در كل كشور را دارند.

گيلان ، قزوين و مازندران جمعاً 7/92 درصد از سطح زير كشت فندق كل كشور را داشته و مهمترين مناطق كشت فندق به شمار مي آيند.

توليد فندق در جهان

براساس آخرين اطلاعات منتشر شده از سوي سازمان خواربار كشاورزي جهاني ، مقدار توليد فندق جهان در سال 1997 برابر 619153 تن بوده است كه نسبت به سال قبل حدود 6/0 درصد كاهش و نسبت به سال پايه ( 1988 ) 6/1 درصد افزايش داشته است.

در بين كشورهاي جهان ، ده كشور هر يك بيش از يك هزار تن فندق در سال 1997توليد كرده اند كه در بين آنها تركيه با توليد 420 هزار تن ، رتبه اول را دارا است. اين كشور به تنهايي 8/67 درصد فندق جهان را توليد مي كند. پس از تركيه ، ايتاليا با توليد 107 هزار تن دومين كشور عمده توليد كننده فندق جهان به شمار مي رود. آمريكا نيز با توليد 37 هزار تن مقام سوم جهان را داراست. ايران با توليد 11890 تن ، حدود 2 درصد از توليد فندق جهان را داراست و مقام پنجم را به خود اختصاص داده است.

در بين كشورهاي عمده توليد كننده جهان ، ميزان توليد سال 1997 نسبت به سال گذشته در كشورهاي آمريكا ، اسپانيا ، ايران ، يونان وفرانسه افزايش و در كشورهاي تركيه ، ايتاليا و آذربايجان كاهش توليد وجود داشته و در بقيه كشورها توليد ، تغييري را نشان نمي دهد.

توليد فندق درايران

در سال زراعي 76-1375 ميزان توليد فندق كشور 11886 تن است كه نسبت به سال گذشته 6/4 درصد افزايش و نسبت به سال پايه (1367) حدود 189 درصد افزايش داشته است.

ميزان توليد فندق كل كشور درده ساله مورد بررسي از 4116 تن آغاز شده و به 11886 تن رسيده است. كمترين ميزان توليد فندق در سال زراعي 68-1367 بوده كه نسبت به سال پايه 3/2 درصد كاهش داشته و بيشترين ميزان توليد در سال زراعي 73-1372 بوده است.

بر اساس آمار موجود در سال 1376 بالاترين ميزان توليد فندق كشور در استان گيلان با توليدي برابر 7915 تن مي باشد كه 6/66 درصد از توليد كل كشور را به خود اختصاص داده است و پايين ترين مقدار با يكتن از توليد فندق كل كشور مربوط به هر يك از استان هاي خراسان ، كردستان و يزد است.

ازنظر ميزان توليد پس از گيلان ، استان قزوين در مقام دوم قرار دارد كه با احتساب توليد استان هاي مازندران ، زنجان و اردبيل جمعاً 6/97 درصد از توليد فندق كل كشور را به خود اختصاص داده اند و مهمترين مناطق توليد فندق به شمار مي آيند.

عملكرد فندق در جهان

در سال 1997 بر اساس اطلاعات به دست آمده از فائو ، متوسط عملكرد فندق در جهان 1342 كيلوگرم در هكتار بوده است كه نسبت به سال قبل 4/1 درصد (19 كيلوگرم ) و نسبت به سال 1988( سال پايه ) 4/0 درصد كاهش داشته است.

در بين كشورهاي عمده توليد كننده فندق در سال 1997 كشور آمريكا با متوسط توليد 3321 كيلوگرم در هكتار بالاترين عملكرد را به خود اختصاص داده است و نسبت آن به عملكرد جهاني 5/247 درصد بالاتر است. پس از آمريكا ، فرانسه با توليد 2143 كيلوگرم در هكتار جايگاه دوم قرار دارد. كشورهاي يونان ، ايتاليا و چين نيز به ترتيب با عملكرد هاي 1880، 1554 و 1379 كيلوگرم در هكتار در رتبه هاي بعدي قرار گرفته اند كه بالاتر از عملكرد جهاني بوده است.

كشور اسپانيا با متوسط توليد 683 كيلوگرم در هكتار پايين ترين عملكرد را در بين كشورهاي عمده توليد كننده اين محصول به خود اختصاص داده است. در سال 1997 عملكرد درهكتار فندق ايران با 1231 كيلوگرم بوده كه نسبت به متوسط جهاني حدود 92 درصد بوده است .

عملکرد فندق در ایران

عملکرد در هکتار فندق کل کشور در سال زراعی 76-1375 ، 1231 کیلوگرم بوده که نسبت به سال گذشته 4/0 درصد افزایش و نسبت به سال پایه (67) حدود4درصد کاهش داشته است.

در دوره ده ساله مورد بررسی بیشترین مقدار عملکرد فندق با 1517 کیلوگرم به سال زراعی 71-1370 و کمترین آن با 1172 کیلوگرم به سال زراعی 68-1367 مربوط بوده است.

در بین استان های کشور در سال زراعی 76-1375 بالاترین تولید در واحد سطح با 3000 کیلوگرم مربوط به استان های فارس و همدان و پایین ترین آن با 500 کیلوگرم متعلق به استان یزد بوده است.

خاک

درخت فندق از جمله درختانی است که عموماً با هر خاکی سازش دارد. اما برای رشد بهتر و تولید میوه بیشتر نیاز به خاکی دارد که نیمه عمیق (بیش از 50 سانتیمتر) باشد و قدرت جذب آب بیشتری داشته باشد. مانند:

-         خاکهای رسوبی ، رسی و شنی و رسوبی شنی یا خاکهایی که به اندازه کافی رس داشته باشند.

-         خاکهای سبک ، یعنی شنی و رسی که قابلیت نفوذ آب در آنها به خوبی پیدا باشد.

-         خاکهای قلیایی با pH مختلف که با آنها سازش نسبی دارد.

-    خاکهای اسیدی با pH حدود 6 که سازش فندق در چنین خاکهایی بهتر از زمینهایی است که pH آنها از 5/7 به بالا باشد.

با آنکه میزان آهک فعال در خاک چندان ربطی به pH ندارد و درخت فندق بیش از هر درخت میوه ای با آن سازش دارد ، با این حال آزمایشهای انجام شده به منظور تعیین محدوده قدرت آهک (I.P.C) نشان داده است که باغهای فندق نباید در زمینهایی احداث شوند که میزان آهک فعال آنها از 10٪ بیشتر باشد و چون ریشه درخت فندق به خفگی در خاک نیز حساسیت دارد ، لذا کاشت آن در اراضی مرطوب ، فشرده ، رسی ، سنگین و غیر قابل نفوذ ، یا در خاکهایی که پس از بارندگی آب خیز باشند ، توصیه نمی شود.

اقلیم

با آنکه فندق در آب وهوای متفاوت سازش نسبی ، اما مطلوبی نشان داده است با این حال ،   کشت وسیع آن از نظر اقتصادی مستلزم انتخاب ارقام مناسب برای هر منطقه و رعایت دقیق تغییرات و کیفیت جوّی ، به خصوص دما ، برودت و بارندگی می باشد.

دما

چون دماهای بالا و پایین معمولاً در اغلب نقاط فندق خیز مسئله ساز است ، لذا شناخت میزان استقامت هر رقم فندق در مقابله با سرما یکی از عواملی است که باید در نظر گرفته شود.

در ارقام زود گل با بیداری زود رس مانند فرتیل دوکوتارد یا روند دوپی یه مونت ، دما نباید پایین تر از درجه های زیر باشد:

-    Cº25- به هنگام استراحت گیاه (خطر ترکیدن چوب درخت)؛

-         13 تا ºC15- (خطر یخ زدن جوانه و گلهای نر وماده تکامل نیافته)؛

-         7- تا ºC8- (خطر یخ زدن گلهای نر باز شده در آذر و دی)؛

-         3- تا ºC4- (خطر یخ زدن نو جست های جوان در فروردین و اردیبهشت )؛

 در ارقام دیر گل با بیداری دیر رس مانند مِروی دوبول ویللر و گانسل برت ، تا کنون              گزارشی  درباره میزان خسارت آنها در یخبندانهای بهاره نشده است.

بارندگی

شناخت میزان بارندگی هر محل ، خصوصاً برای ایجاد شبکه های آبیاری مدرن و نصب تاسیسات پیشرفته در سیستم های جدید الزامی است.

آب و آبیاری منظم و مکفی از اساسی ترین مبانی باغبانی است که باعث :

-         افزایش درصد نهالهایی که به هنگام کاشت گرفته است و تحکیم ریشه بندی آنها؛

-         تسهیل و تسریع در رشد گیاهی ، استخوان بندی و اندام درخت؛

-         تقويت و افزايش محصول؛

-         درشتي وشكل ظاهري مطلوب ميوه با پوست و بي پوست مي شود.

فندق از جمله درختاني است كه به آب نياز زيادي دارد تا بتواند از ارديبهشت تا مرداد ، حتي در بعضي از سالها تا شهريور ماه ، طعم مغز فندق و اندازه آن را به حد مطلوب برساند.

درخت فندق به مقدار آبي نياز دارد كه بايد با بارندگيهاي فصلي 1000 ميل متر يا بالاتر درسال ، يا به همين ميزان با آبياريهاي دستي و كمكي تامين شود. و برعكس ، هنگام برداشت محصول (شهريور تا مهر) نيازي به بارندگي ندارد تا ميوه آن در هواي خشك به شيوه دستي يا مكانيكي برداشت شود.

رطوبت

وجود رطوبت كافي يكي ديگر از عوامل ضروري براي توفيق در كشت درخت فندق است. تجربه نشان داده است كه درخت فندق به رطوبت محيط بسيار نياز دارد. به طوري كه ، وزش باد نامساعد يا خشك و مداوم سبب تبخير آب و كاهش رطوبت و سوختگي در برگ درختان مي شود. لذا ، در نقاطي كه رطوبت جوّ نامنظم و كمتر از 70 تا 80 ٪ باشد كاشت فندق توصيه نمي شود.

اكثر نقاط عمده فندق كاري در سواحل درياها در مناطق بسيار مرتفع قرار دارند؛ زيرا در آنجا رطوبت ساليانه جوّبالا است. مانند گيرسون در سواحل درياي سياه (تركيه) با 77٪ رطوبت؛ تاراگون (اسپانيا) يا ناپل (ايتاليا).

پيشينه

دانشمندان گياه شناس ، موطن اصلي بادام را به ايران نسبت مي دهند.در كتاب پهلوي "بوندهشن"كه در زمان ساسانيان نوشته شده ،از انواع ميوه از جمله بادام نام برده شده است .

در كتاب "نزهت القلوب" نوشته حمداله مستوفي نيز به وجود باغستان هاي بادام در نواحي قزوين ، كوار فارس و آمل اشاره شده است.در "نزهت نامه علايي" نوشته شاه مردان ابن ابي الخير در مورد كاشت درخت بادام توصيه مي كند كه "قلمه (نهال) بادام سرگين تر بيالايند وسپس 40 روز پيش از نوروز در آب عسل گذارند ، چنانكه در نوروز غرس كنند تا درخت نيك برويد ".

امروزه بادام در برخي  نواحي چين به شكل وحشي ديده مي شود و چنين احتمال مي رود كه اين درخت در ده هزار سال پيش از ميلاد نيز در چين كاشته مي شده است.

بادام از آسيا به اروپا و از آنجا به شمال  آفريقا وبعدها در اواسط سده نوزدهم به آمريكا برده شده است.

طبقه بندي گياهي

بادام درختي است از خانواده Rosaceae  واز جنس prunus. در مورد منشاء بتانيكي  بادام هاي كاشته شده امروزي ، نظرات مختلفي توسط گياه شناسان و تاريخ نويسان بيان شده است. يكي از گياه شناسان به نام ردر عقيده دارد جنس prunus شامل جنس فرعي Amygdalus است وگونه هاي p.Tersica وp.dmericand  ازآن منشعب شده اند . برخي ديگر از گياهشناسان براين باورند كه مركز انتشار بادام هاي كنوني ،آسياي مركزي وآسياي غربي بوده است و تصور مي كنند گونه هاي p.fenzlian وp.bucharica  از اجداد بادام هاي كنوني هستند.

وايلف ، گياه شناس روسي معتقد است كه اجداد بادام هاي امروزي بر دو گونه وحشي ياد شده

گونه وحشي ديگري به نام p.ulmifolia  است . كه در اثر تلاقي هاي متعدد طي مرور زمان بين اين سه گونه ، رقم هاي اهلي كنوني به دست آمده است . بلندي درخت بادام به 6 تا 10 متر مي رسد . ريشه درخت بادام قوي است و به طور عمودي تا سه متر در زمين فـــــــــــرو

مي رود ، به همين دليل نسبت به خشكي و كم آبي مقاوم است . تنه درخت بادام در جواني به رنگ خاكستري شفاف و صاف است كه به تدريج تيره تر مي شود و ترك بر مي دارد .

جوانه هاي گل آن ممكن است تك يا به تعداد دو تا سه عدد با هم باشند . در برخي انواع بادام تعداد زيادي جوانه گل در روي شاخه اي به درازاي يك تا دو سانتي متر قرار مي گيرند .

برگ بادام كشيده ، نوك تيز ، چرمي وكلفت است به اين دليل در برابر هواي گرم و خشك مقاوم است.    

پراكنش جغرافيايي

درخت بادام در شرايط آب وهوايي مديترانه اي كه داراي تابستان هاي گرم وخشك و زمستان هاي ملايم است به خوبي رشد مي كند. با اين وجود در مناطقي كه داراي زمستان هاي بسيار سرد هم مي باشند كاشته مي شود.

تا چند سال پيش سرماي دير رس بهاره ، بزگترين مانع توسعه كشت بادام در نواحي سرد سير بوده است ولي اكنون با توليد و معرفي بادام هاي دير گل ، اين محدوديت از بين رفته است. درخت بادام به جز استان هاي بوشهر ، خوزستان ، هرمزگان ، گيلان ، مازندران و منطقه گرگان و گنبد ، در ساير مناطق كه در ارتفاع بالاتر از هزار متر از سطح دريا قرار دارد ، قابل كشت و پرورش است. مناطق مهم بادام خيز كشور عبارتند از : استان هاي آذربايجان شرقي ، فارس ، خراسان ، يزد ، چهارمحال بختياري ، مركزي ، كرمان ، زنجان ، تهران ، قزوين و سمنان .

بادام بصورت ديم نيز در مناطقي از كشور پرورش داده مي شود كه مهمترين آن استان خراسان است كه بادامستان هاي ديم در سطح نسبتاً وسيع كاشته شده است و نيز در استان هاي فارس ، همدان ، كرمان ، كردستان ، مركزي واردبيل ، سطوح متفاوتي از بادامستان هاي ديم وجود دارد. مراكز توليد بادام آبي و ديم در سطح جهان در عرض هاي 30 درجه تا 55درجه شمالي پرورش بادام مرسوم ومعمول است. كشورهاي حاشيه درياي مديترانه مانند ايتاليا ، اسپانيا ، فرانسه ، يونان و مراكش از چندين دهه پيش براي دستيابي به رقم هاي پر محصول كارهاي مهمي انجام داده اند و كاشت آن را با روش هاي جديد توسعه داده و ترويج كرده اند.

آمريكا كه يكي از وارد كنندگان بادام از حوزه مديترانه بود اكنون مقام اول توليد جهان را دارا است وبيش از نيمي از محصول حود را صادر مي كند.

ارقام

رقم هاي مهم بادام كه توسط مؤسسه تحقيقات اصلاح وتهيه نهال وبذر معرفي شده اند عبارتند از:

رقم آذر ، سهند ، حرير ، شكوفه ف ، يلدا ، Nonpariel و ساير رقم ها .

سطح زير كشت بادام درجهان

بر اساس اطلاعات سازمان خواربار و كشاورزي جهاني (FAO) ، در سال 1997 سطح زير كشت بادام جهان 1497702 هكتار بوده كه نسبت به سال گذشته 3./. درصد كاهش داشته است.

از سال 1988 تا سال 1997 در يك دوره ده ساله سطح زير كشت بادام جهان متغيير بوده است. در اين دوره پايين ترين سطح زير كشت بادام با 1435335 هكتار مربوط به سال 1988 وبالاترين سطح زير كشت با 1498117 هكتار مربوط به سال 1996 بوده است. در آغاز دوره مورد بررسي  (سال پايه) سطح زير كشت بادام جان 1435335 هكتار بوده كه در سال 1997 به 1497702 هكتار رسيده است وافزايشي برابر 3/4 درصد را نشان مي دهد.

دربين كشورهاي جهان ، اسپانيا با دارا بودن 596 هزار هكتار اراضي زير كشت بادام به تنهايي حدود 40 درصد از كل اراضي زيركشت بادام جهان را به خود اختصاص داده و مقام اول را دارا است.پس از آن آمريكا با 170 هزار ، تونس با 168 هزار و مراكش با 135 هزار هكتار به ترتيب مقام هاي دوم تا چهارم را به خود اختصاص مي دهند.

ايران با 76935 هكتار اراضي زير كشت بادام ، 1/5 درصد از كل زمين هاي زير كشت بادام جهان را در اختيار دارد و مقام ششم را از نظر سطح زير كشت جهان را دارا است.

سطح زير كشت بادام در ايران

براساس آخرين اطلاعات موجود ، سطح زير كشت بادام در سال زراعي 76-1375 برابر 76935 هكتار بوده است كه نسبت به سال زراعي گذشته 4/10 ونسبت به سال پايه حدود 107درصد افزايش داشته است.

سطح زير كشت بادام در ده سال مورد بررسي از 37230 هكتار تا 76935 هكتار بوده است. كمترين سطح زير كشت بادام در سال زراعي 67-66 بوده واز سال پايه تا سال 76 اين مقدار افزايش داشته است. براساس آمار موجود در سال 1376 بيشترين سطح در استان خراسان با27328 هكتار كه حدود 36 درصد از سطح زير كشت بادام كشور مي باشد .

پس از خراسان كه مقام اول را در سطح زيركشت بادام كشور را دارا است. استان هاي فارس، آذربايجان  شرقي ، يزد ، كرمان ، اصفهان ، چهارمحال بختياري به ترتيب مقام هاي دوم تا هفتم را به خود اختصاص داده اند. استان سيستان و بلوچستان با 9 هكتار كمترين سطح زير كشت بادام در كل كشور را دارد.

خراسان ، فارس ، آذربايجان شرقي ، يزد ، كرمان ، اصفهان وچهارمحال بختياري جمعاً 5/86 درصد از سطح زير كشت بادام كل كشور را داشته ومهمترين مناطق كشت بادام به شمار مي آيند.

 توليد بادام در جهان

براساس آخرين اطلاعات منتشر شده از سوي سازمان خواربار و كشاورزي جهاني ، مقدار توليد بادام جهان در سال 1997 برابر 1560806 تن بوده است كه نسبت به سال قبل 27 درصد ونسبت به سال پايه (1988) ، 36 درصد افزايش نشان مي دهد.

در بين كشورهاي جهان ، ده كشور هر يك بيش از 30 هزار تن بادام در سال 1997 توليد كرده اند كه دربين آنها آمريكا با توليد 568 هزار تن ، رتبه اول راداراست. اين كشور به تنهايي 4/36 درصد بادام جهان را توليد مي كند. پس از آمريكا ، اسپانيا با توليد 362 هزار تن دومين كشورعمده توليد كننده بادام جهان به شمار مي رود، ايتاليا با توليد 101 هزار تن مقام سوم جهان را داراست. ايران با توليد 74396 تن ، 8/4 درصد توليد بادام جهان را دارا است ومقام پنجم جهان را به خود اختصاص داده است.

در بين كشورهاي عمده توليد كننده بادام جهان ، ميزان توليد سال 1997 نسبت به سال گذشته در آمريكا ، اسپانيا ، ايتاليا ، مركش ، تونس وليبي افزايش ودر كشورهاي ايران ، پاكستان ، تركيه كاهش توليد وجود داشته و در كشور يونان توليد تغييري را نشان نمي دهد.

توليد بادام در ايران

در سال زراعي 76-1375 ميزان توليد بادام كشور 74396 تن است كه نسبت به سال گذشته 4/18 درصد كاهش و نسبت به سال پايه حدود 16 درصد افزايش داشته است.

ميزان توليد بادام كل كشور در ده سال مورد بررسي از 64196 تن تا 99873 تن در نوسان بوده است. پايين ترين ميزان توليد بادام در سال زراعي 67-1366 بوده و بالاترين ميزان توليد مربوط به سال زراعي 73-1372 با رقمي برابر 99873 تن بوده است.

براساس آمار موجود در سال 1376 بالاترين مقدار توليد در استان فارس با توليدي برابر 17151 تن مي با شد كه 23 درصد از توليد بادام كل كشور را به خود اختصاص داده است و پايين ترين مقدار با 10تن از توليد بادام كل كشور مربوط به استان سيستان و بلوچستان است.

پس از فارس ، استان آذربايجان شرقي از نظر ميزان توليد بادام در مقام دوم قرار دارد كه با احتساب توليد استان هاي خراسان ، همدان ، كرمان ، يزد ، مركزي و اصفهان جمعاً 4/88درصد از توليد بادام كل كشور را به خود اختصاص داده اند و مهمترين مناطق توليد به شمار مي آيند.

عملكرد بادام در جهان

در سال 1997 بر اساس اطلاعات به دست آمده از فائو متوسط عملكرد بادام در جهان 1042 كيلوگرم در هكتار بوده است كه نسبت به سال قبل 222 كيلوگرم ( 27 درصد ) و نسبت به سال 1988 ( سال پايه ) با 243 كيلوگرم افزايش ، برابر 4/30 درصد رشد داشته است.

در بين كشورهاي عمده توليد كننده بادام در سال 1997 كشور پاكستان با متوسط توليد 4627 كيلوگرم در هكتار بالاترين عملكرد را به خود اختصاص داده است و نسبت آن به عملكرد جهاني 444 درصد بالاتر است. پس از پاكستان ، آمريكا با توليد 3341 كيلوگرم در هكتار در جايگاه دوم قرار دارد. كشورهاي تركيه ، ايتاليا و يونان به ترتيب با عملكردهاي 1737 ، 1117 ،1071 كيلوگرم در هكتار در رتبه هاي بعدي قرار گرفته اند كه بالاتراز عملكرد جهاني بوده است. كشور تونس با متوسط توليد 303 كيلو گرم در هكتار پايين ترين عملكرد را در بين كشورهاي عمده توليد كننده اين محصول به خود اختصاص داده است.

در سال 1997 عملكرد در هكتار بادام ايران 967 كيلوگرم بوده كه نسبت به متوسط جهاني 93 درصد بوده است.

عملكرد بادام در ايرن

عملكرد در هكتار بادام كل كشور در سال زراعي 76-1375 ، 967 كيلوگرم بوده كه نسبت به سال گذشته 26 درصد و نسبت به سال پايه ( 67 ) 44درصد كاهش داشته است.

در دوره ده ساله مورد بررسي بيشترين مقدار عملكرد بادام با 1766 كيلوگرم به سال زراعي 73-1372 و كمترين آن با 967 كيلوگرم به سال زراعي 76-1375 مربوط بوده است.

دربين استان هاي كشور در سال زراعي 76-1375 بالاترين توليد در واحد سطح با 9000 كيلوگرم مربوط به استان كهگيلويه وبويراحمد وپايين ترين آن با 100كيلوگرم متعلق به استان خوزستان بوده است.

آب وهوا

برای موفقیت در کشت بادام شرایط محیطی مطلوب ضروری است.

دما

دما مهمترین فاکتور اقلیمی برای بادام است. بادام برای جوانه زنی یکنواخت در بهار ، به سرمای زمستانه متوسطی نیاز دارد. درخت بادام سرمای زمستان را در حد متوسطی تحمل می کند ولی به علت زود باز شدن گل های آن ، تحمل این درخت نسبت به سرمای بهاره کمتر است.

در طول قرن ها بشر اکوتیپهای زیادی از بادام را انتخاب کرده است که نسبت به شرایط محیطی مناطق مختلف سازگار شده اند. در مناطق خیلی گرم مثل شمال آفریقا احتمال دارد بعد از یک زمستان خیلی ملایم ، باز شدن جوانه ها با تاخیر صورت گرفته وجوانه های گل   ریزش نمایند. در اسپانیا 38 رقم بادام ب اساس میزان نیازی که به سرمای زمستان ودمای بالا در اوایل بهار دارند به 5 گروه تقسیم شده اند. نیاز سرمایی برای بازشدن عادی جوانه ها بسته به نوع رقم متفاوت بوده و از 100 تا 700 ساعت پایین تر از 2/7 درجه سانتی گراد متغییر است. خواب جوانه ها به علت وجود غلظت زیاد فنول در آنها می باشد .

درخت بادام سرمای زمستانه را تا 20- درجه سانتی گراد تحمل می کند. در صورتی که سرما بیش از این حد باشد و سرد شدن هوا نیز به تدریج صورت گرفته باشد ، درحت بادام مقاومت بیشتری به سرما خواهد داشت. مقاومت به سرما کاملاً در رابطه با مقدار ماده خشک و مقدار قند موجود در جوانه ها است.   

نـــور

گرچه در مناطق کاشت بادام شدت نور عامل محدود کننده ای نیست ولی کاشت آن به صورت باغات متراکم مناسب نمی باشد. به خصوص ارقامی که حساس به نور هستند در صورتی که در شدت نور کم کاشته شود شاخه هایشان کمتر چوبی شده و آندوکارپ آنها سخت تر می شود.

بارندگی

بادام وقتی که درروی نهال بذری بادام پیوند شود در مقایسه با سایر درخــتان میوه معتـــــــدله     

می تواند شرایط گرم وخشک تابستان را بهتر تحمل کند. بادام به علت داشتن ریشه های عمیق (با طول بیش از 3 متر ) و برگهای چرمی شکل مقاومت زیادی نسبت به خشکی دارد. درخت بادام می تواند در تابستان دوره های طولانی هوای خشک ( مثل آب وهوای مدیترانه ای ) را تحمل کند. در چنین مناطقی درختان بادام معمولاً آبیاری نمی شوند وآب صرف آبیاری محصولات مفیدتر دیگر می گردد. بنابراین در مناطقی که متوسط بارندگی کمتر از 250 میلی متر در سال است درختان بادام با فواصل بیشتری کاشته می شوند (50 تا 60 درخت در هکتار ) . با افزایش میزان بارندگی سالیانه ، تراکم کاشت نیز افزایش می یابد. بادام مثل گیاهان نواحی خشک است ولی در شرایط نواحی نیمه خشک برای به دست آوردن عملکرد قابل قبول ، درختان بادام باید آبیاری شوند. با آبیاری کافی مقدار محصول 3 تا 4 برابر افزایش می یابد به علاوه در این حالت باغدار می تواند تعداد درخت بیشتری در واحد سطح بکارد و درخت نیز در معرض تنش آب قرار نمی گیرد. در شرایط کم آبی برگ درخت زودتر

از موقع پیر شده و می ریزد. آبیاری بادام در مواقع مناسب بخصوص زمانیکه بر روی پایه هلو پیوند شده باشد لازم وضروری است. در صورتی که بادام در فصل خشک آبیاری نشود درخت وارد مرحله سکون شده ودر حالت تنش آبی باقی می ماند. اگر مرحله سکون با یک آبیاری قطع شود درخت واکنش مخالفی نشان داده و ممکن است از بین برود.

در برخی ارقام رابطه معکوسی بین کیفیت آب آبیاری و مقدار روغن مشاهده شده است.

( کتاب پرورش فندق- بادام – گردو     ص 69 و70 )

خــاک

درختان بادام اغلب در خاکهای غیر حاصلخیز کاشته می شوند. بنابراین قبل از کاشت برای تعیین میزان کمبود مواد غذایی باید تجزیه خاک صورت گیرد. تجزیه برگ نیز برای تشخیص مقدار و نوع عناصر غذایی خاک مفید است. با وجود این ترکیب عناصر غذایی موجود در برگ به عوامل مختلفی مثل خاک ، انتشار ریشه ، آبیاری ، مرحله رشد و احتمالاً نوع رقم بستگی دارد.

پيشينه:

در يونان قديم و در مصر باستان در معبد ‍ژوپيتر براي كساني كه تازه ازدواج مي كردند، برگ و شاخه هاي گردو را زير پايشان مي انداختند وبر اين باور بودند كه عروس و داماد از قيد جادو و طلسم رها شده و خوشبخت زندگي خواهند كرد.

برابر بررسي هاي ديرين شناسي گياهي و گرده شناسي در روي كره ي زمين، گونه هاي مختلف گردو از زمان هاي بسيار قديم به ويژه از دوران سوم زمين شناسي وجود داشته است.

و از دوران چهارم زمين شناسي به بعد آثار درخت گردو از جمله گرده ي آن در كشورهاي اروپاي شرقي به دست آمده است .

منشاء درخت گردو را اسياي غربي و نواحي هيماليا مي دانند . در ايران نيز گردو در جنگلهاي شمال از استارا تا گلي داغ در جلگه و ساحل تا ارتفاع2200 متر از سطح دريا انتشار دارد و به طور پراكنده يا كم و بيش انبوه در جنگلها از جمله جنگلهاي غرب و در راه سنندج به مريوان به طور خودرو ديده مي شوند ولي وحشي بودن آن در ايران مشكوك است.

احتمالا كهن ترين درخت گردو در ايران در "اورگان" شهر كرد وجود دارد. برابر نوشته اي كه از نزديك اين درخت از زير خاك بدست آمده است، تاريخ كاشت آن به زمان يزدگرد ساساني و حدود1400 سال پيش مي رسد.

طبقه بندي گياهي

گردو با نام علميJuglans از خانواده ي Juglandaceae است. نام علمي اين جنس از كلمه لاتين Jovis-Glans به معني فندق ژوپيتر گرفته شده است.

انواع اين درخت در چين ،ژاپن،فرانسه و آمريكا كشت مي شود مهمترين گردوهاي موجود دردنيا معروف به گردو ي ايراني است . زيرا ابتدا از ايران به خاور ميانه و از آنجا به يونان و روم و سپس به انگلستان و بعد به امريكا برده شده است. گردو ي ايراني تنها گونه اي از اين خانواده است كه مغز آن از نظر خوراكي مصرف اقتصادي دارد .

گردوي معمولي درختي است يك پايه كه بلندي آن از 10 تا 25 متر متغيير است،گردو داراي برگهاي مركب شانه اي است و درختي يك پايه است كه گلهاي نر و ماده روي يك درخت به صورت جدا گانه ظاهر مي شوند.

گامت هاي ماده  گردو دگر گشن است گرده افشاني آن به وسيله باد انجام مي شود و حشرات در آن نقشي ندارند.

پراكنش جغرافيايي

درخت گردو از درختان بسيار با ارزش و از پهن برگان است كه در بسياري از نقاط جهان در نيمكره شمالي از مركز تا شرق اروپا و قفقاز و شمال و مركز ايران تا دامنهاي هيماليا و كشور چين و ژاپن و همچنين گونه هايي از آن در آمريكاي شمالي و جنوبي به طور طبيعي مي رويند و كاشته مي شوند. تنها جنگل طبيعي باقي مانده از اين محصول در دنيا هم اكنون در قرقيزستان و در شرايط بسيار خوب موجود است .

در ايران كاشت گردو از دره گز و مغان در شمال كشور تا اقليد فارس در جنوب و از ارتفاعات جنوب غربي اروميه تا كوه تفتان در جنوب شرقي بين طولهاي جغرافيايي 45تا 65 درجه به خوبي مي رويند ولي بهترين بازدهي مربوط به باغهايي است كه در ارتفاعات دامنه هاي البرز، خراسان ، آذربايجان و دامنه هاي زاگرس ( به ويژه تفرش،گلپايگان و تويسركان ) قرار دارند . همچنين اطراف كوههاي لاله زار و جبال بارز منطقه اياست كه از مراكز عمده  گردو كاري كشور به حساب مي آيد.

ارقام

گردوهایی که در نقاط گردو خیز ایران کاشته شده اند از گونه گردی معمولی یا Juglans   هستند. رقم های این گونه از نظر باغبانی هنوز کاملاٌ مشخص نشده اند. این گردوها در نقاط مختلف ایران با نام های گونگون محلی نامیده می شوند.

با وجود تفاوت های ظاهری ،ممکن است برحی از انواع ،رقم واحدی باشند ولی نام های گوناگون داشته باشند. با این توصیف مهمترین انونع گردو که در ایران کاشته می شوند عبارتند از :

گردوی کاغذی ، سنگی ، ماکویی ، سوزنی ، نوک کلاغی ، ضیا آبادی ، خوشه ای ،سبزوار ،

آمیخته خراسان ،مازندران ، شهمیرزاد ، قزوین و طالقان ، آذربایجان ، همدان وتویسرکان ، سایر مناطق .

سطح زیر کشت گردو در جهان

بر اساس اطلاعات سازمان خواربار جهانی (FAO) در سال 1977، سطح زیر کشت گرئو جهان 518490 هکتار بوده است که نسبت به سال گذشته یک درصد کاهش ونسبت به سال 1988(سال پایه) 22درصد افزایش داشته است .

از سال 1988تا1997در یک دوره ده ساله سطح زیر کشت گردو در جهان بهطور کلی سیر صعودی داشته است . در آغاز دوره مورد بررسی (سال پایه) سطح زیر کشت گردو جهان 423271 هکتار بوده که در سال 1997به 518490 هکتار رسیده است. دراین دوره سطح افزایشی برابر 22درصد و مقدار تولید افزایشی برابر 27درص-د نشان می دهد.

در بین کشورهای جهان چین با دارا بودن 160000 هکتار اراضی زیر کشت گردو به تنهایی حدود 31 درصد از کل اراضی زیر کشت گردو را به خود اختصاص داده ومقام اول را داراست . پس از آن آمریکا با 68800 هکتار ، ترکیه با 57450 هکتار وایران با 41766 هکتار به ترتیب مقام های دوم تا چهارم را به خود اختصاص می دهند .

سطح زیر کشت گردو در ایران

براسا س آخرین اطلاعات موجود ، سطح زیر کشت گردو در ایران در سال زراعی 76-75 برابر 41766 هکتار بوده است که نسبت به سال زراعی گذشته حدود 17 درصد ونسبت به سال پایه 259 درصد افزایش نشان می دهد .

سطح زیر کشت گردو در ده سال مورد بررسی به طور کلی سیر صعودی داشته است ، در آغاز دوره (سال پایه) سطح زیر کشت گردو ایران 11644 هکتار بوده که درسال زراعی 76-1375به 41766 هکتار رسیده است .

بر اساس آمار موجود در سا ل 1376 بيشترين سطح زير كشت در استان كرمان با 5171 هكتار كه 4/12 درصد از سطح زیر کشت گردو کشور می باشد پس از کرمان که مقام اول را از این نظر دارا است استان های همدان ، قزوین ف آذربایجان شرقی ، کرمانشاه ، خراسان و فارس به ترتیب دوم تا هفتم را به خود اختصاص داده اند. استان سیستان وبلوچستان با 5 هکتار کمترین سطح زیر کشت گردو در کل کشور را دارد. کرمان ، همدان ، قزوین ، آذربایجان شرقی ،کرمانشاه ،خراسان و فارس جمعاٌ 54 درصد از سطح زیر کشت گردو کل کشور را داشته و مهمترین مناطق کشت گردو به شمار می آیند .

تولید گردو در جهان

بر اساس آخرین اطلاعات منتشر شده از سوی سازمانم خوار بار جهانی مقدار تولید گردو جهان درسال 1997 برابر 1097064 تن بوده است که نسبت به سال قبل 2/2 درصد و نسبت به سال پایه (1988) 27 درصد افزایش نشان می دهد .

در بین کشورهای جهان ، ده کشور هر یک بیش از 20000 تن گردو در سال 1997 تولید کرده اند که دربین آنها آمریکا با تولید 244000 تن ، رتبه اول راداراست. این کشور به تنهایی 2/22 درصد گردو جهان را تولید می کند. پس از آمریکا ، چین با تولید 240000 تن دومین کشور عمده تولید کننده گردو جهان به شمار می رود .

ایران با تولید 124872 تن ، 4/11 درصد از تولید گردو جهان را دارا است و مقام سوم را به خود اختصاص داده است.

در بین کشورهای عمده تولید کننده گردو جهان ، میزان تولید سال 1997 نسبت به سال گذشته در کشورهای آمریکا ، چین ، ایران و فرانسه افزایش و در کشورهای رومانی ، هند ویونان کاهش تولید وجود داشته و در بقیه کشورها تولید تغییری را نشان نمی دهد .

تولید گردو در ایران

در سال زراعی 76-1375 میزان تولید گردو در کشور 124872 تن است که نسبت به سال گذشته 3/10 درصد افزایش و نسبت به سال پایه 230درصد افزایش داشته است .

میزان تولید گردو کل کشور در ده سال مورد بررسی از 37821 تن آغاز شده وبه 124872 تن رسیده است . کمترین میزان تولید گردو کل کشور در سال زراعی 67-1366 بوده که این روند از ابتدای دوره مورد بررسی سیر صعودی داشته تا اینکه در سال 76-1375 به رقم 124872 تن رسیده است.

براساس آمار موجود در سال 1376 بالاترین مقدار تولید در استان همدان با تولیدی برابر 20175 تن می باشد که 16درصد از تولید کل کشور را به خود اختصاص داده است و پایین ترین  مقدار با 20تن از تولید کل کشور مذبوط به استان سیستان وبلوچستان است .

پس از همدان ، استان فارس از نظر تولید گردو در مقام دوم قرار دارد که با احتساب تولید استان های آذربایجان شرقی ، تهران ، کرمان ، قزوین ، کردستان ، کرمانشاه و خراسان جمعاٌ 72درصد از تولید کل کشور را به خود اختصاص داده اند و مهمترین مناطق تولید به شمار می آیند.

عملكرد گردو در جهان

درسال 1997 براساس اطلاعات به دست آمده از فائو ، متوسط عملكرد گردو در جهان 2116 كيلوگرم در هكتار بوده است كه نسبت به سال قبل با 72 كيلوگرم (5/3درصد ) ونسبت به سال 1988 (سال پايه) با 72 كيلوگرم افزايش ، 5/3 درصد رشد داشته است .

در بين كشورهاي عمده توليد كننده گردو در سال 1997 كشور روماني با متوسط توليد 14136 كيلوگرم در هكتار بالاتريت عملكرد را به خود اختصاص داده است و نسبت آن به عملكرد جهاني 668 درصد بالاتر است. پس از روماني ، آمريكا با توليد 3547 كيلوگرم در هكتار در جايگاه دوم قرار دارد . كشورهاي ايران و اكراين نيز به ترتيب با عملكردهاي 2990 و2341 كيلوگرم در هكتار دررتبه هاي بعدي قرار گرفته اند كه بالاتر از عملكرد جهاني بوده است .كشور هند با متوسط توليد 868 كيلوگرم در هكتار پايين ترين عملكرد را در بين كشورهاي عمده توليد كننده اين محصول به خود اختصاص داده است .

در سال 1997 عملكرد در هكتار گردو ايران 2990 كيلوگرم بوده كه نسبت به متوسط جهاني 141 درصد بوده است.

عملكرد گردو در ايران 

عملكرد در هكتار گردو كل كشور در سال زراعي 76-1375 ، 2990 كيلوگرم بوده كه نسبت به سال گذشته 5/5 درصد و نسبت به سال پايه (67) حدود 8 درصد كاهش داشته است .

در دوره ده ساله مورد بررسي ، بيشترين مقدار عملكرد گردو با 4266 كيلوگرم به سال زراعي 72-71 وكمترين آن با 2961 كيلوگرم به سال زراعي 68-1367 مربوط است .

دربين استان هاي كشور در سال زراعي 76-1375 بالاترين توليد در واحد سطح با 8000 كيلوگرم مربوط به استان خوزستان وپايين ترين آن با 603 كيلوگرم متعلق به استان قم بوده است.     

آب وهوا                                                                                                        

درخت گردو درطول تابستان و زمستان نسبت به گرما و سرمای بیش از حد حساس است. در طول دوره خواب زمستانه ، گردو می تواند سرمای 11- درجه سانتی گراد را بدون خسارت جدی تحمل کند ولی پس از شروع رشد ، سرمای 2- تا 3- درجه سانتی گراد موجب از بین رفتن برگها ، شاخه ها و گلها شده ودر نتیجه محصول کاهش می یابد. به علاوه شاخ و برگ درختانی که تا اواخر پاییز به رشد خود ادامه می دهند در معرض خسارت سرما قرار می گیرد. مقاومت ارقام مختلف گردو نسبت به سرما متفاوت است.

دمای بالاتر از 38 درجه سانتی گراد موجب آفتاب سوختگی پوست سبز و چروکیدگی مغز گردو می شود و گاهی اوقات نیز میوه ها پوک می شوند. در رطوبت نسبی کم و دمای بالاتر از 40 درجه سانتی گراد ، به گردو خسارت جدی وارد می شود. دمای پایین تابستان نیز مناسب نیست زیرا موجب می شود میوه ها به اندازه کافی پر نشود . هوای خنک در طی فصل رشد ، برداشت محصول را به تاخیر انداخته و در نتیجه باغداران متضرر می شوند. بنابراین هوای خنک و فصل رشد کوتاه از عوامل محدود کننده پرورش گردو هستند. گردو نیز مانند سایر میوه ها مناطق معتدله در زمستان به مقدار سرمای معینی نیاز دارد تا خواب آن برطرف شود که به این ترتیب در بهار رشد رویشی و گلدهی کافی خواهد داشت. در صورت عدم وجود سرمای کافی ، بازشدن جوانه ها و گلدهی نامنظم شده وبه تاخیر می افتد واین موجب کاهش محصول و خشک شدن سر شاخه ها می شود. نیاز سرمایی ارقام مختلف گردو متفاوت است.

بارندگی

بارندگی و رطوبت در اواخر فصل بهار و در تابستان موجب افزایش شیوع بیماری بلایت گردو می شود ولی ارقامی که برگهای آنها دیرتر ظاهر می شود ، معمولاً ا ز آلودگی مصون می مانند. در صورتی که میزان بارندگی سالیانه حدود 800 میلی متر باشد می توان درخت گردو را با موفقیت کاشت ولی در مناطق خشک تر آبیاری تکمیلی نیز ضروری است. در شرایط آب وهوایی بسیار خشک احتمال دارد که درختان رشد مطلوبی داشته باشند ولی میوه ها به خوبی پر نمی شوند. درختان گردو نسبت به شرایط نامطلوب سازگار هستند. مشاهده شده است که در شرایط نامساعد محیطی ، پرورش درختان گردو به صورت درختچه از نظر سازگاری مناسب بوده است.

خاک

قبل از کاشت گردو ابتدا باید خاک رویی ، خاک زیرین ، زهکشی ، واکنش شیمیایی خاک (pH) و قابل استفاده بودن عناصر مختلف مورد آزمایش قرار گیرد. تجزيه خاك رويي وخاك زيرين اطلاعات مفيدي در مورد وضعيت خاك به دست مي دهد. خاك رويي بايد حاصلخيز بوده و زهكشي خوبي داشته باشد. گردو در مقايسه با ساير ميوه هاي معتدله كه معمولاً در خاك هايي با اسيديته كم رشد مي كنند ، به خاك خنثي نياز دارد. ميزان اسيديته خاك در قابل جذب بودن مواد معدني مؤثر است. اكثر عناصر معدني در دامنه اسيديته 6 تا 7 براي گياه قابل جذب است. معمولاً در مناطق سرد واكنش شيميايي خاك اسيدي است كه با اضافه كردن آهك ، مي توان آنرا افزايش داد. غير از خاك رويي ، وضعيت خاك زيرين نيز براي گردو اهميت دارد زيرا ريشه هاي آن تا عمق 3 متري خاك نفوذ مي كنند. خاك زيرين بايد عاري از سنگ ، رس سفت و لايه هاي غير قابل نفوذ كه رشد ريشه را محدود مي كنند باشد. درخت گردو خاك فقير ، خاك سطحي و خاك خشك را بهتر از شرايط آب وهوايي نامساعد تحمل مي كند. در ضمن خاك بايد عاري از نماتد هاي مولد زخم ريشه و بيماريهاي قارچي باشد.

 پسته

* پیشینه

مسعودي مورخ وجهانگرد قرن چهارم هجري قمري در كتاب مروٌج الذٌهب ومعادن الجوهر نوشته است :"چون آدم ازبهشت بيرون شد مشتي گندم وسي شاخه از درختان بهشت همراه داشت كه از آن جمله ده ميوه پوست دار بود :بادام،فندق،پسته ".

محمد ابن جرير طبري (قرن سوم هجري قمري )پيدايش پسته رابا استقرارحضرت آدم دركره زمين هم زمان دانسته و نوشته است :"گويند ميوهايي كه خداوند هنگام هبوط به آدم داد سي جور بود ده نوع ميوه پوست دار،ده نوع ميوه هسته دار وده نوع ميوه بي پوست وبي هسته .ميوه هاي پوست دار شامل :گردو،بادام،وپسته و...".

درتورات نيز از پسته سخن به ميان آمده است.در باب 43از سفر پيدايش گفته شده است كه "يعقوب هنگام فرستادن فرزندانش به دربار يوسف حاكم مصر توصيه مي كند كه از محصولات سرزمين خود به عنوان ارمغان برايش ببرند".درزمره ي اين پيشكش ها از عسل،كتيرا وپسته نام برده شده است .

در باره ي محل پيدايش پسته،منابع مختلف نظرهاي گوناگون بيان مي كنند:يك نويسنده فرانسوي آن را بومي ايران ، عربستان و سوريه دانسته است.دانشنامه بريتانيكا پسته را بومي ايران مي داند دانشنامه آمريكانا پسته را از آسياي غربي مي داند. لاروس آن را به آسياي صغير نسبت مي دهد،در كتاب دانشنامه فارسي خاورميانه ونواحي مديترانه ودر كتاب المنجد از تركستان به عنوان زادگاه پسته ياد كرده اند.

*طبقه بندي گياهي

 پسته گياهي نيمه گرمسيري از خانواده Anacardiacaeوجنس Pistacia است كه در سال 1737ميلادي توسط لينه نامگذاري شده است .

پس داراي يازده گونه است كه عبارتند از: پسته خوراكي P.vera بنه P.mutica چاتلانقوش،P.mexicano ،   P.lentiscus، P.integerrima، P.chinesis  .palaesting، P.kinjuk ،P.atlantica ،P.texano، P.terbinthus كه در ايران تا كنون سه گونه نخست شناخته شده است .

ازاين گونه ها P.vera  اهلي است وارزش اقتصادي دارد واز بقيه گونه ها به عنوان پايه يا به عنوان گياه زينتي استفاده مي شود .در بيش از 99درصد از باغ هاي پسته ايران ،از گونه p.vera  به عنوان پايه استفاده شده است .پسته درختي دو پايه و خزان كننده است .گل هاي نر اواسط تا اواخر فروردين و گل هاي ماده چند روز بعد بصورت خوشه ظاهر مي شوند كه براساس شرايط آب وهوايي هر منطقه وزمان ظاهر شدن متفاوت مي باشد.

درخت پسته از7تا9سالگي به بار مي نشيند،اين درخت دماي 45درجه بالاي صفر و25درجه زير صفر را تحمل مي كند.پسته گياهي مقاوم به خشكي وكم آبي است وبعد از خرما مقاوم ترين درخت در برابر شوري است .

پراكنش جغرافيايي

پيدايش پسته را در ايران به4تا5هزار  سال پيش نسبت مي دهند ومي گويند از ايران به ديگر مناطق جهان برده شده است.برتولدلوفر ايران شناس آمريكايي مي گويد :نام درخت پسته در زبان هاي يوناني ،لاتين ،زبانهاي اروپايي ،عربي،تركي،روسي ، ژاپني و ديگر زبانها از نام ايراني اين اين درخت گرفته شده است .درپارسي قديم نام اين درخت پيستاكو ،درپارسي ميانه (پهلوي) پيستاك بوده وبعدها به پسته تبديل شده است.

برخي پژوهشگران كشت پسته را در ايران ، در زمان پارتها ودر نواحي مستعد پارت (خراسان) كه نزديكترين منطقه به زادگاه طبيعي آن است ،مي دانند وگسترش آنرا به ساير نواحي ايران ،به پس از اسلام نسبت مي دهند وبر اين باورند كه قم نخستن وقديمي ترين ناحيه پسته خيز ايران پس از اسلام است كه پيشينه آن به نيمه اول قرن هجري مي رسد و در سال 340هجري درختان پسته آنجا مشمول ماليات بوده است.

اولين نوشته درباره پسته دامغان، سمنان، و قزوين مربوط به قرن هفتم هجري است ولي برخي براين باورند كه سابقه پسته در قزوين به 1600سال پيش مي رسد واز آنجا به دامغان و سمنان برده شده است .پسته كاري در منطقه كرمان را به قرن دوازدهم هجري نسبت مي دهند.كشت پسته درساير نقاط ايران به150تا 200سال گذشته مربوط مي شود .به رغم سابقه طولاني كاشت پسته درايران ،پسته كري در نيم قرن اخير توسعه بيش از پيش وفزاينده يافته است.

مهمترين ارقام پسته

مهمترين ارقام پسته درايران عبارتنداز :اكبري ،كله قوچي،احمد آقايي،اوحدي،بادامي زرند،ممتاز،خنجري دامغان،شاهپسند،سفيد پسته نوق وقزويني.(ص19،راهنماي پسته )

سطح زير كشت پسته درجهان

بر اساس آخرين اطلاعات سازمان خواروبار وكشاورزي جهاني (FAO) درسال 1997 سطح زير كشت پسته جهان 376921هكتار بوده كه نسبت به سال گذشته حدود 2/ درصد كاهش داشته است.از سال 1988تا 1997دريك دوره دهساله سطح زير كشت پسته جهان متغيير بوده وسير صعودي داشته است. دراين دوره كمترين ميزان سطح زير كشت با 224961هكتار مربوط به سال 1988 وبيشترين آن با 377566هكتار مربوط به سال 1996بوده است .درآغاز دوره مورد بررسي (سال پايه ) سطح زير كشت پسته جهان 224961هكتار بوده كه درسال 1997به 376921هكتار رسيده وافزايشي برابر68درصد را نشان مي دهد.

دربين كشورهاي جهان،ايران با دارا بودن 247هزار هكتار اراضي زير كشت پسته به تنهايي حدود 66درصد از كل اراضي زير كشت پسته جهان را به خود اختصاص داده ومقام اول را دارا است.پساز آن تركيه با 35هزار ،آمريكا با 26هزار وتونس با 22هزار هكتار به ترتيب مقام هاي دوم تا چهارم را به خود اختصاص مي دهند.

سطح زیر کشت پسته در ایران

بر اساس آخرین اطلاعات موجود،سطح زیر کشت پسته در ایران در سال زراعی 76-1375

برابر 247130هکتار بوده است که نسبت به سال زراعی گذشته حدود 7درصد و نسبت به سال پایه حدود 98درصد افزایش نشان می دهد .

سطح زیر کشت پسته در ده سال مورد بررسی 125123هکتار تا 247130هکتار متغییر بوده است .کمترین میزان سطح زیر کشت پسته در سال زراعی 67-1366بوده که تا سال 76این مقدار روندی افزایشی داشته است.

براساس آمارموجود ،در پایان سال مورد بررسی بیشترین سطح در استان کرمان با 200505هکتار که 81درصد از سطح زیر کشت پسته کشور را در اختیار داشته است.پس از کرمان که مقام اول را از این نظر دارا است ،استان های خراسان ،یزد ،سمنان ،قزوین ،فارس وسیستان وبلو چستان به ترتیب مقام دوم تا هفتم را به خود اختصاص داده اند.استان های آذربایجان غربی و اردبیل هریک با 2هکتار کمترین سطح زیر کشت پسته در کل کشور را دارند.کرمان ،خراسان ،یزد، سمنان، قزوین ،فارس و سیتان وبلوچستان جمعاٌ 99درصد از شطح زیر کشت پسته کل کشور را داشته ومهمترین مناطق کشت پسته به شمار می آیند.

تولید پسته در جهان

براساس آخرین اطلاعات منتشرشده از سوی سازمان خواربار کشاورزی جهانی ،مقدار تولید پسته جهان درسال 1997برابر 331403 تن بوده است.تولید جهانی پسته در سال 1997نسبت به سال قبل حدود 23درصد کاهش و نسبت به سال پایه (1988)حدود 45درصد افزایش نشان می دهد.

در بین کشورهای جهان ،ده کشورهر یک بیش از 250تن پسته در سال 1997تولید کرده اند که در بین ایران با تولید حدود  112هزار تن ،رتبه اول را دارا است .ایران به تنهایی حدود           34درصد پسته جهان را تولید می کند . پس از ایران آمریکا با تولید  82 هزار تن دومین کشور عمده تولید کننده پسته جهان به شمار می رود. ترکیه با  60 هزارتن پسته مقام سوم جهان را داراست .

در بین کشورهای عمده تولید پسته جهان ،میزان تولید سال 1997نسبت به سال گذشته در کشورهای آمریکا، سوریه ،یونان ،ایتالیا و تونس افزایش و در کشورایران کاهش داشته است.

در بقیه کشورها  مقدار تولید تغییری را نشان نمی دهد .

تولید پسته در ایران

در سال 76-1375 میزان تولید پسته کشور 111916  تن است که نسبت به سال گذشته 57 درصد ونسبت به سال پایه 11 درصد کاهش داشته است .

میزان تولید پسته کل کشور در ده سال مورد بررسی از 111916 تا 260085 تن در نوسان بوده است . کمترین میزان تولید مربوط به سال زراعی 76-1375 بوده واز سال پایه تا سال زراعی 75-1374 میزان تولید پسته تقریباٌ سیر افزایشی داشته است به صورتی که به رقم 260085 تن رسیده است .

بالاترین مقدار تولید پسته کشور در استان کرمان با تولیدی برابر 81599 تن می باشد که 73 درصد از تولید پسته کل کشور را به خود اختصاص داده است وپایین ترین مقدار با یک تن از تولید پسته کل کشور مربوط به هر یک از استان های آذربایجا ن غربی و اردبیل است .

پس از کرمان ،از نظر میزان تولید پسته ،استان یزد در مقام دوم قرار دارد که با احتساب تولید استان های خراسان ، سمنان ، قزوین ، اصفهان وفارس جمعاٌ 98 درصد از تولید پسته کل کشور را به خود اختصاص داده اند وسه استان کرمان ، یزد وخراسان به تنهایی 89 درصد از پسته کل کشور را تولید نموده اند و مهمترین مناطق تولید پسته به شمار می آیند .

عملکرد پسته در جهان

براساس اطلاعات به دست آمده از فائو در سال 1997 ،متوسط عملکرد پسته در جهان 879 کیلوگرم درهکتار بوده است که نسبت به سال قبل 22 درصد (254 کیلوگرم) و نسبت به سال 1988 (سال پایه ) حدود 14 درصد (139 کیلوگرم) کاهش داشته است .

در بین کشورهای عمده تولید کننده پسته در سال 1997 ایا لات متحده آمریکا با تولید متوسط 3085کیلوگرم در هکتار بالاترین عملکرد را به خود اختصاص داده است ونسبت آن به عملکرد جهانی 351 درصد بالاتر است .

پس از آن ترکیه با تولید 1715 کیلوگرم در هکتار در جایگاه دوم قرار دارد .کشورهای  چین،

سوریه ویونان نیز به ترتیب با عملکرد های 1687،1635، 990 کیلوگرم  در هکتـــــــار در

رتبه های بعدی قرار گرفته اند که بالاتر از عملکرد جهانی بوده است . کشور تونس با متوسط تولید 53کیلوگرم در هکتار کمترین عملکرد در بین کشورهای عمده تولید کننده این محصول به خود اختصاص داده است .در سال 1997 عملکرد در هکتار پسته ایران 453 کیلوگرم و نسبت به متوسط جهانی 52 درصد بوده است .

عملکرد پسته در ایران

عملکرد در هکتار پسته کل کشور در سال زراعی 76-1375 ،453 کیلوگرم بوده که نسبت به سال قبل از آن حدود 60 درصد و نسبت به سال پایه (67) ،55 درصد کاهش داشته است .

در دوره ده ساله مورد بررسی بیشترین مقدار عملکرد پسته با 1175 کیلوگرم به سال زراعی 71-1370 و کمترین آن با 453کیلوگرم به سال زراعی 76-1375 اختصاص داشته است .

در سال پایه مورد بررسی دربین استان های کشور، استان تهران با 3716 کیلوگرم تولید در واحد سطح بالاترین واستان گلستان با 100 کیلوگرم در واحد سطح پایین ترین تولید را دارا می باشد.

شرایط اقلیمی

بارندگی های بهاره، یخبندانها و وزش بادهای گرم و خشک کننده مانع تلقیح و رطوبت زیاد در طول فصل رشد گیاهی باعث تشدید حمله و خسارت بیماریهای قارچی می شوند. وزش بادهای تند وشدید نیز در تربیت نهالهای جوان تاثیر نامطلوبی می گذارد.

جهت کمک به بیداری و رویش جوانه های خواب و تولید گل آذین های نرمال و تسریع در رشد گیاهی و باردهی در کالیفرنیا حداقل به هزار ساعت سرمای زمستانه پایین تر از 7ºc نیاز است و چنانچه جمع درجه حرارت کمتر از 670 ساعت باشد ( چنانکه در سال 78- 1977 اتفاق افتاد ) گلدهی و برگدهی درخت به تاخیر می افتد و برگها نامنظم و بدقواره می شوند و تولید محصول کاهش پیدا می کند. مضافاٌ آنکه هیچ گونه مواد یا محلول شیمیایی نیز چنین کمبودهایی را تامین یا جبران نمی کند.

درخت پسته را به راحتی می توام در اغلب خاکها با بافت و جنس مختلف کاشت به طوری که در زمین های آهکی و شور هم طاقت و تحمل آن بهتر از سایر درختان میوه بوده است اما در اراضی زهدار و کم عمق و سخت و سنگی نتیجه خوبی نشان نمی دهد. بهترین خاک مورد پسند پسته، خاک های شنی و رسی با زهکشی مطلوب و تهویه شده است که هر چه عمق آن بیشتر و یکنواخت تر باشد رشد آن بهتر و تولید آن زیادتر خواهد بود.

چنانکه قبلاٌ اشاره شد، درخت پسته آب یاب است به طوری که درشرایط سخت بی آبی هم زنده مانده است. منافذ یا روزنه های برگ در درخت پسته حساسیت کمتری نسبت به خشکی داشته و نسبت به سایر درختان میوه سردسیری طاقت بیشتری در مقابل کم آبی از خود نشان می دهند. با این حال، از نظر اقتصادی بهترین نتیجه وقتی گرفته می شود که درخت به حد کافی آب خورده باشد. میزان، روش و زمان آبیاری عواملی هستند که تاثیر زیادی در چگونگی تولید محصول و رشد گیاهی، به خصوص در رشد درختان نو کاشت و جوان دارند.

( كشت وتوليد پسته ،از: لوئيز فرگوسن – مترجم :مهندس محمود درويشان – ص 3و4 )

آبياري

با شناحت ويژگي هاي درخت پسته نسبت به طاقت واستقامت آن در مقابل كم آبي كه مي توان با كمترين مقدار آب زندگي درخت وتوليد آن را محفوظ داشت. با اين حال تحمل درخت پسته نسبت به كم آبي هر چه باشد دليل بر خاصيت ذاتي درخت نيست ؛ زيرا شواهد نشان داده اند كه پسته هم مانند ساير درختان ميوه نياز زيادي به آب دارد وچنانچه در طول فصل رشد گياهي وتوليد آن كمتر ازنياز طبيعي به آن آب برسد واكنش درخت با لقوه اثر معكوس دارد. وبا آن كه زنده مي ماند،از قدرت باردهي حتي از عمر آن كاسته مي شود .

براي مقابله با اين نقيصه و رفع كمبود آب از نظر علمي دو راه در پيش است:

1-    حفظ سقف رطوبت در خاك با برنامه زمانبندي شده .

2-  اندازه گيري ميزان آب مورد نياز درخت وپر كردن خلاء يا رفع كمبود آب با شناخت كيفيت آب وخاك وگياه به طور دقيق .

براي اندازه گيري ميزان آب ،لزوم آبرساني در حد مكفي وتامين كمبود آن نياز به تجهيزات و ابزار مخصوص از قبيل فشار سنج وگرما سنج مادون قرمز و غيره دارد تا ميزان آب لازم و زمان آبياري را نشان بدهند.

 حشره ریز و ظریفی است که حدود یک میلیمتر طول داشته و متعلق به خانواده ای از زنبورها  می باشد.این خانواده از زنبور ها به طور کلی پارازیتوئید (انگل) تخم به ویژه پروانه ها می باشند که تعدادی از این پروانه ها جزء آفات مهم و اصلی محصولات کشاورزی هستند و هر ساله کشاورزان و باغداران را وادار به مبارزه بر علیه آنان می نمایند.این زنبورها به واسطه پنجه پای سه بندی به راحتی قابل تشخیص بوده و به واسطه اینکه تخم های انگلی شده (پارازیت شده) توسط این زنبور ها پس از چند روز سیاه رنگ می شوند ،در شرایط صحرایی به راحتی قابل تشخیص وجمع آوری می باشند.

این زنبور ها بسته به حجم تخم میزبان از یک تا چند عدد تخم داخل تخم میزبان قرار می دهند و این تخم ها حدوداً پس از ۲۴ ساعت تفریخ شده و لارو های زنبور از محتویات تخم میزبان تغذیه نموده و پس از چند روز گذراندن سنین لاروی در داخل تخم میزبان تبدیل به شفیره می شوند . حشره کامل زنبور با سوراخ کردن پیوسته تخم میزبان که به صورت تقریباً مدوّر می باشد از تخم خارج می شوند. لذا تخمی که می توانست لارو آفت خارج شده و به محصول خسارت بزند ، زنبور خارج شده و جلو خسارت آفت در همان مرحله اولیه سد می شود و این یکی از محاسن انگل های تخم آفت می باشد.

زنبور های ماده خارج شده از تخم میزبان بلافاصله جفت گیری کرده و شروع به جست و جو برای یافتن تخم های میزبان بر

 روی گیاه می نمایند. یافتن تخم میزبان توسط زنبور ها بیشتر با قدم زدن زنبورها صورت می گیرد ولی زنبور ها قادر به پرواز های کوتاه بوده و در مواردی توسط باد نیز به مسافت های طولانی منتقل می شوند.

این زنبور ها به طور گسترده در فلات ایران حضور داشته و به طور طبیعی فعالیت قابل توجهی را روی آفات مختلف نشان می دهند.عمده حضور این زنبور ها در باغات و مزارع اغلب به آخر فصل محدود می شود که در این زمان آفت عموماًخسارت خود را به محصول وارد نموده اند. به همین دلیل و برای پر کردن خلا خضور به موقع زنبورها در زمان بروز آفت، نیاز هست تا زنبور ها به تعداد لازم پس از تکسیر روی سایر میزبان های آزمایشگاهی از قبیل بید غلات و بید آرد ، در مزارع رها سازی شوند.زمان ، تعداد و دفعات رهاسازی زنبور ها از موارد مهم در موفقیت رها سازی زنبور هاست و در هنگام تکثیر و پرورش انبوه آرمایشگاهی نیز رعایت نکات و مسایل کنترل کیفیت و انتخاب اکوتیپ و گونه مناسب زنبور ها از جمله موارد ضروری که ضریب موفقیت را افزایش خواهد داد.

چنانچه مجموع مثال ذکر شده در انتخاب ، پرورش و رها سازی زنبور ها لحاظ شود نتایج بسیار مناسبی را می توان از برنامه های کاربرد زنبور های تریکوگراما بدست آورد و کاربرد سموم کشاورزی که اثرات مخرب زیست محیطی فراوانی را به دنبال دارد را برای برخی از آفات مهم کشاورزی حذف و یا اینکه به حداقل رساند. در حال حاضر از این از این زنبور ها به طور کسترده در مناطق شمالی کشور در مبارزه با کرم ساقه خوار برنج ، آفت کلیدی محصول برنج ، استفاده می شود. از آفات دیگری که در سطح کشور از این زنبور ها در جهت کنترل آن ها در سطوح نسبتاً محدود تری استفاده می شود، می توان به کرم قوزه پنبه ، کرم ساقه خوار اروپایی ذرت، کرم گلوگاه انار و کرم سیب اشاره نمود.نکته مهم در کاربرد زنبور ها این است که آن ها به شرایط نامساعد محیط در هنگام رها سازی مانند بارندگی ، دما های بالا و سمپاشی و یا باد بردگی سم از مزارع مجاور بسیار حساس بوده و در چنین شرایطی از بین رفته و نمی توان از رهاسازی اانتظار موفقیت داشت.

گياه موز يکي از قديمي ترين گياهان است که تکامل يافته نوع وحشي آن مي باشد. اين گياه در واقع يک گياه درخت مانند است که مي تواند تا 9 متر نيز ارتفاع داشته باشد.

مواد مغذي موجود در 100 گرم موز :

کالري	95 کيلوکالري
کربوهيدرات	23 گرم
فيبر	1 گرم
پتاسيم	400 ميلي گرم
منيزيم	34 ميلي گرم
مس	1/0 ميلي گرم
ويتامين C	11 ميلي گرم
ويتامين B6	3/0 ميلي گرم
اسيد فوليک	14 ميلي گرم
چربي	3/0 گرم

فوايد موز براي سلامتي انسان

زمان هاي قديم در طب پزشکي چيني، موز به عنوان نرم کننده دستگاه گوارش و ريه ها مصرف مي شد. همچنين براي درمان يبوست ، زخم ها و سرفه  هاي خشک توصيه مي شد و در آن موقع موز را به صورت سوپ هاي غليظ مصرف مي کردند.

مصرف يک موز متوسط در روز از يبوست جلوگيري مي کند و مانع از اختلال حواس در دوران پيري  مي شود. موز کال و نرسيده خاصيت قابض کنندگي و جمع کنندگي دارد که در درمان اسهال به کار گرفته مي شود.

موز به عنوان منبع انرژي فاقد کلسترول به پايين نگه داشتن فشار خون  کمک مي کند.همچنين از بيماري هاي قلبي  جلوگيري مي کند و در تنظيم قند خون مؤثر است.

کربوهيدرات موجود در موز، سريعاً در دستگاه گوارش هضم و جذب شده و وارد خون مي شود. اين عمل باعث مي شود ماهيچه هايي که در حال فعاليت هستند، سريعاً انرژي خود را تأمين کرده و شادابي و طراوت خود را به دست آورند. به خاطر جذب سريع قند، موز شاخص گليسمي بالايي دارد، لذا براي افراد مبتلا به ديابت  توصيه نمي شود.

موز کال و نرسيده براي افراد ديابتي که بايستي ميزان قند خون خود را ثابت نگه دارند بسيار مفيد است؛ زيرا موز کال 2 گرم قند و 23 گرم نشاسته دارد، برخلاف موز رسيده که داراي نشاسته اي به نام نشاسته مقاوم است که در روده کوچک هضم نمي شود.

اختلال حواس و فراموشي در دوران کهولت

کمبود پتاسيم مي تواند باعث افسردگي و اختلال حواس شود. ميوه ها ، سبزيجات و انواع گوشت تازه منابع سرشار از پتاسيم هستند. از جمله منابع خوب آن : موز، آرد سويا ، لوبيا سفيد ، عدس ، اسفناج ، آب پرتقال  ، طالبي  ، برگ چغندر و آلو است. به دليل اينکه افراد مسن  ميوه و سبزي کمتري مصرف مي کنند، در معرض کمبود پتاسيم  و ابتلا به اختلال حواس هستند.

موزهاي رسيده که حاوي پتاسيم بالايي مي باشند و جويدن و هضم آن ها نيز آسان است، مي توانند منبع خوبي براي تامين پتاسيم روزانه افراد سالمند  باشند.

فشار خون بالا

موز حاوي سديم  پايين و پتاسيم بالايي است. يک موز متوسط ، 11 درصد نياز روزانه پتاسيم بزرگسالان را تأمين مي کند. براي داشتن فشارخون مناسب، مصرف کم نمک  ( سديم ) و مصرف زياد منابع پتاسيم ، کلسيم  و منيزيم بسيار مفيد است. لذا موز يک ماده غذايي مناسب براي افراد مبتلا به فشار خون بالا  است؛ زيرا پتاسيم، دفع سديم را از بدن تسريع مي کند و باعث گشاد شدن رگ هاي خوني و کاهش فشار خون مي شود.